Şüphesiz, hepimiz ilkokul çağlarımızda, Ahmet Kutsi TECER’in kaleme aldığı şu dizeleri hatırlamaktan kendimizi alamayız.
“Orda bir köy var uzakta,
O köy bizim köyümüzdür.
Gezmesek de, tozmasak da
O köy bizim köyümüzdür.”
Tarihimizin şan ve şerefle dolu olan sayfalarına doğru yolculuk yaptığımızda atalarımızın şan ve şerefle dolu fedakârlıklarını görmemek, bilmemek, bizlerin en büyük ayıbıdır. Büyük Ulu Önder Mustafa Kemâl’ ATATÜRK’ün bize doğru yolu gösteren şu sözlerini bir kere daha hatırlayalım:
“Türkiye’nin sahibi ve efendisi kimdir? Bunun cevabını derhal birlikte verelim: Türkiye’nin sahibi hakikisi ve efendisi hakiki müstahsil olan köylüdür. O halde herkesten daha çok refah saadet ve servete müstehaktır ve laik olan köylüdür. Yedi asırdan beri cihanın dört köşesine sevkedip, kanlarını attığımız, kemiklerini yabancı topraklarda bıraktığımız ve yedi asırdan beri emeklerini ellerinden alıp israf ettiğimiz; bunca fedakarlık ve ihsanlarına karşı nankörlük, küstahlık cebbarlıkla uşak menzilesine indirmek istediğimiz bu sahibi aslinin huzurunda bugün Kemal’i hicap ve ihtiramla eğilelim.”
Cumhuriyetin ilk kuruluş günlerinde köylerde oturan insanlarımız genel nüfusunun yüzde 80 kadarını oluşturuyordu. Şimdiler de bu oran yüzde 50’ye doğru hatta daha aşağılara kadar inmiş durumdadır. Türk toplumunun yarısı hala kırlarda yaşıyor demektir. Köy kalkınması ve özellikle ziraat’in geliştirilmesi, dün olduğu kadar bugün de ülkemizin en başta gelen konulardan biridir. Yeterli kazanç sağlayan üretim yapmak köylünün her an kafasını kurcalayan sorundur. Ya sağlık konusu, ya eğitim konusu!. Hepsi birbirinden önemlidir. Yerleşim ve mesken konusu göz ardı edilebilir mi? Ancak tüm bu sorunlar çözüm ararken, hepsinin temel dayanağı olan ekonomik güç, topraktan yapılan üretim ile kazanılacaktır. Ziraat gelişirse, köylü elde ettiği kazançla öteki sorunlara daha kolay çözüm bulacaktır. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de kalkınmanın en temel dayanak noktası şüphesiz köylünün gücüne dayalı tarımsal üretimin ve hayvancılığın doğal yapısını bozmadan modern tekniklerle ve bilimsel verilerle üretimin gerçekleştirilmesidir. Zira toprağa dayalı üretimin sağlıklı bir şekilde gelişmesi için, feodal sistemin ürünü olan ağalık gibi çağ dışı düşünce sisteminin kökten yok olması zorunludur. Bunun için Cumhuriyet’in ilk yıllarında şüphesiz Gazi Mustafa Kemâl ATATÜRK’ün köylünün topraklandırılması için çalışmalarını başlatmıştır. Yaşamı boyunca da köylünün temel dayanağı olan toprak reformunu hayata geçirmiştir. Fakat ömrü vefa etmediğinden dolayı bu proje tam anlamıyla sonuçlanamamıştır. Toprak reformunu gerçekleştirmek ve sonra o topraklar üzerinde en son tekniğine uygun bir ziraat sistemi kurmak için, Devlete, Üniversitelere ve bilimsel çalışmalar yapan düğer kurum ve kuruluşlara ve tüm yurtseverlere büyük görevler düşmektedir.
“Siz köylüyü duyurun bütün millet doymuş olur.” diye çok anlamlı bir söz vardır. Bana göre bu sözün içinde ilginç bir gerçek saklı, o da şudur: Köylerimizde çiftçi ailelerinin en büyük kısmı “az topraklıdır.” Böyle küçük işletmeler yeteri kadar kazanç sağlamadığı gibi, her geçen gün biraz daha küçülmektedirler. Bu gidişe dur demek gerekir. Köydeki fazla nüfusu küçük Toprak parçaları üzerinde oyalanmaktan, yılın üç ayı çalışıp dokuz ayı kahvelerde oturmaktan kurtarmalıyız. Şehirle köy arasında, tarımda üretilen hammaddeleri işleyen “tarıma dayalı sanayi” tesislerini kurmak, çalışma gücüne sahip köy insanının bir kısmını buralara çekmek belki de en uygun çözüm yoludur.
Şüphesiz insan tarih boyunca sevgi ile yaşar. Doğayı severiz, çiçekleri severiz, hayvanları severiz ve insanları severiz. Tüm canlıların anası olan, onları bağrından çıkaran toprağı severiz. Toprak sevgisinde insancıl duyguların yanında, yaşama ile ilgili ekonomik ilişkilerde yerini bulur. Aşık Veysel’in sazından döktürdüğü o güzelim türkü her zaman kulaklarımızda, “Benim Sadık Yarim Kara Topraktır; Kuzu verdi, süt verdi…” Gerçekten insan hayatında toprağın çok büyük bir yeri vardır. Bir saksı içindeki toprak ve filizlenen çiçek, insana nasıl mutluluk verir!… Doğan bir bebek, ilk adımlarını atmaya başlayınca toprağa koşar, kumlarda oynamaktan en büyük zevki alır. Toprak, bitki ve hayvan, bu üç şey hayatımızın renklendirir ve yaşamın temelini oluşturur. Bize huzur veren, bizi mutlu eden toprak aynı zamanda yaşamın temelidir. Beslenmek ve ayakta durmak ancak toprakla olur.
Hayatını toprağa bağlayan ve onun sahibi olan insanlar, geleceğe güvenle bakar ve yüzleri güler. Onlar bu topraklarına bağlıdır ve tarlaların, bahçelerinin birleşimi olan Türk yurdunun sahibidir. Gerektiğinde düşmana çiğnetmemek için canımı vermeye hazırdır. Büyük Önder Atatürk, savaş meydanlarındaki silah arkadaşı Mehmet’lerin köyde “topraksız Çiftçi” durumundan kurtulmaları için kafasında tasarladığı planları Cumhuriyetin ilk günlerinde, en önemli konu olarak ele alınmasını bilmiştir. Çünkü O, top mermilerine göğsünü siper eden, tanklara süngü ile karşı koyan, yaşlı anneleriyle, dedeleriyle cepheye mermi ve yiyecek taşıyan Türk köylüsünün toprak özlemini çok iyi bilen adamdı; O Türk’ün Ata’sı Mustafa Kemâl’dı. Mustafa Kemâl 1937 yılında bir konuşmasında şöyle diyordu:
“Bu memlekette topraksız çiftçi bırakılmamalıdır. Bundan daha önemli olan ise, bir çiftçi ailesini geçindirebilen toprağın, hiçbir sebep ve suretle, bölünmez bir mahiyet alması. Büyük Çiftçi ve çiftlik sahiplerinin işletebilecekleri arazi genişliğini, arazinin bulunduğu memleket bölgelerinin nüfus kesafetine ve toprak ve verim derecesine göre sınırlamak lazımdır.” Toprak reformunun temel ilkelerin oluşturan bu görüşleri ek olarak büyük Önder Atatürk, Ziraatın özel konularına da girerek, bugün bile güncelliğini koruyan şu ilgili sözleri söylüyordu:
“Memleketi, iklim, su ve toprak verimi bakımından ziraat bölgelerine ayrılmak icab eder. Bu bölgelerin her birinde, köylülerin gözleriyle görebilecekleri, çalışmaları için örnek tutacakları verimli, modern pratik Ziraat merkezleri kurulması kurmak gerekir.”
Toprak reformu, yahut başka bir deyimle toprak mülkiyetinin memleket yararına ve hak ve adalet içinde düzenlenmesi uzun yıllardır gündemde olan bir konudur. Topraksız çiftçiyi topraklandırmak için son 50 yıldır, her gelen hükümet kanunlar çıkarmış, uygulamalar yapmış ve çözümler aramıştır. Ancak ne yazık ki, şu anda konu konu bütün ağırlığı ile omuzlarımıza bastırmaktadır. Alın terini toprağa döken insan, o toprağın sahibi olursa, hak yerini bulur, verim artar, ziraat teknikeri gelişir ve insanların yüzü güler. Ve yüzü gülen insanların elinde vatan toprakları bereket ve bolluk fışkırır. Vatan sevgisi ve vatan savunması, bir ailenin kendi toprağına bağlanması ve onu sevmesi ile başlar.
Birinci Dünya Savaşı sonunda yenik düşen Osmanlı devleti işgal altında parçalanan vatan, gözyaşlarıyla inleyen Anadolu… Tarihte eşi görülmemiş böyle bir karanlık bir günde, içindeki özgürlük ve bağımsızlık ateşi asla sönmeyen büyük bir ulus, ölüme meydan okudu, silkindi ve Mustafa Kemâl Paşa’nın önderliğinde şahlandı. Atatürk’ün önderliğinde Türk Kurtuluş Savaşı bu ruh ve inançla kazanıldı. Gazi Mustafa Kemâl, savaş sonunda milletine sesleniyor ve şöyle diyordu:
“İşimiz daha bitmedi, hatta işe yeni başlıyoruz. Siyasi ve askeri muzafferiyetler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi Muzafferiyetlerle taçlandırılmazlarsa, husule gelen zaferler payidar olamaz. Az zamanda söner.” Bu itibarla en kuvvetli ve en parlak zaferimizi dahi temin edebilmek için iktisadiyatımızın temin ve tevsii lazımdır. Savaştan yorgun çıkan, yıkılmış ve henüz dört köşesinden barut dumanları tüten, kaynakları yetersiz, borçlu yoksa bir ülkenin ekonomik kalkınması elbette ki kolay bir iş değildi. Osmanlı’dan devraldığımız dış borçların ağır yükü belimizi büküyor, Sanayi kalkınması için yeniden dış ülkelerden borç almak gerekiyordu. Yabancılara ekonomi tutsak olmadan ülke kalkınmasının yolunu bulmak gerekiyordu. işte öyle bir günde Atatürk, gözünün toprağa çeviriyor ve diyor ki: “Milli ekonominin temeli ziraattir. Bunun içindir ki, ziraatta kalkınmaya büyük önem vermekteyiz. Köylere kadar yapılacak programlı ve pratik çalışmalar, bu maksada erişmeyi kolaylaştıracaktır. Fakat bu hayati işi isabet ile amacını ulaştırabilmek için, ilk önce ciddi etütlere dayalı bir ziraat siyaseti tespit etmek ve onun için de her köylünün ve bütün vatandaşların kolayca kavrayabileceği ve severek uygulayabileceği bir ziraat rejimi kurmak lazımdır.”
Görüyoruz ki, daha Cumhuriyetin kurulduğu ilk günlerde büyük asker Mustafa Kemâl, aynı zamanda büyük bir siyaset ve devlet adamı olduğunu kanıtlarcasına, ekonomik kalkınma ve özellikle tarımsal kalkınma konusunda yol gösterici fikirlerini kesin bir ifade ile açıklıyordu. O günler de öyleydi, bugün de aynı, tarımsal kalkınma, sanayi kalkınmasına engel değildir. Tarımı geliştirmek, sanayinin ihmal edileceği anlamına gelmez. Gerçekçi ve bilinçli bir planlama ile tarım ve sanayi birlikte geliştirilebilir. Bunun kanıtı olarak hemen ifade ederim ki, sanayi alanında ileri gitmiş batı ülkelerinin hepsinde aynı zamanda tarımda da gelişmiştir. Önemli olan topraklarımızın ve her türlü doğal kaynaklarımızın yakından tanımak, onlardan yararlanmak, teknik yöntemler uygulayarak nodern ziraata geçişi sağlamaktır. O zaman çiftçinin ve üreticinin yüzü gülecek, sonuçta ülke ekonomisi güç kazanacaktır.
Savaş yıkıntıları üzerinde genç Türkiye Cumhuriyetini kuran, padişah olmasını bekleyenlere, halife olmasını hayal edenlere, demokrasi müjdesini veren Mustafa Kemâl, yalnız ekonomide ve tarım da reformu yapmak, modern çağa geçiş sağlamakla yetinmedi. Çalışma arkadaşları ile birlikte Türk toplumunun sosyal ve kültürel bakımından da batı uygarlığına geçirmek için, fesi ve peçeyi atarak, şeriatı tarihe gömerek arka arkaya devrimler gerçekleştiriyordu. İşte bunların adı Atatürkçülüktür. Geçmişte büyük ve görkemli bir imparatorluk kurmuş Viyana kapılarına zorlanmış ve Akdeniz’in bir Türk gölü haline getirmiştik. Fakat ne yazık ki Anadolu’yu ihmal etmiştik. Yani köylünün elinde ki üretimi yok saymıştık. O kadar ki, Bağdat’a demiryolu yapmış, Erzurum’a Kağnı ile gitmiştik. Tren yolunun Erzurum’a ulaşması ancak 1939 yılında gerçekleşmiştir. Kurtuluş Savaşı’nın kazanılması Türk’ün yeniden doğuşudur. Artık sıra ile ekonomide, tarımda, sosyal hayatta devrimler gerçekleştirilecektir. Özellikle, yabancıdan borç almadan kendi öz topraklarımızda modern ziraat sistemini kurarak, Tanrının bize bahşettiği nimet ve servetlerden yararlanarak kalkınma yolunda İlk adımlar atacaktık. Bunu nasıl gerçekleşecekti? Hiç kuşkusuz doğru gerçekçi bir tarih politikası bu konuda ilke ve en önemli adımdı.
Atatürk, Cumhuriyet’in kurulmasından sonra tarıma büyük önem verdi. 1925 yılından itibaren kendisine ait çiftliklerde geleneksel tarım anlayışını kökten değiştiren uygulamalar gerçekleştirdi; köylüye örnek oldu. Ayrıca, devletin de bu alana kaynak ayırmasını sağladı. Cumhuriyet döneminde Ankara, Eskişehir, Erzurum ve Yeşilköy’de hububat ıslah istasyonları; Adana ve Nazilli’de pamuk ıslah istasyonları; Adapazarı’nda patates ve mısır ıslah istasyonu; Bursa, Antalya, Diyarbakır, Edirne ve Denizli’de ipek böcekçiliği istasyonu, Kayseri’de yonca istasyonu, Antalya’da sıcak iklim nebatları ıslah istasyonu kuruldu. Ülkenin dört bir yanında fidanlıklar oluşturuldu. Bu devlet fidanlıkları sayesinde dut, antepfıstığı, asma, çay, elma, kayısı, fındık, narenciye, vişne, zeytin ve incir fideleri devlet tarafından yetiştirilerek köylüye dağıtıldı. Tarımın yapısını sermayedarlar değil, devletçilik değiştirdi. 1937 yılında Zirai Kombinalar İdaresi kuruldu. Bu kuruluşun amacı, tarım aletleri, makinaları ve ilaçlarının satın alınarak halka tanıtımının yapılmasıydı. Zirai Kombinalar İdaresi 1943 yılından itibaren boş hazine toprakları üzerinde devlet çiftlikleri oluşturdu, tarımsal üretimi artırdı, çağdaş tarım teknik ve yöntemlerini köylüye tanıttı ve özellikle sıkıntılı dönemlerde halkın gıda ihtiyacının karşılanması açısından çok büyük katkılarda bulundu. Atatürk’ün Ankara’da Gazi Orman Çiftliği, Silifke’de Tekir, Yalova’da Baltacı, Tarsus’ta Piloğlu, Dörtyol’da Karabasamak çiftlikleri ve Ankara’da Bira Fabrikası vardı. Bu işletmeler 1925 yılından beri tarımda yeniliklerin uygulatılması ve yaygınlaştırılmasında kullanılıyordu. Atatürk, 1937 yılı Haziran ayında bu çiftlikleri devlet hazinesine bağışladı. 7.1.1938 gün ve 3308 sayılı Yasa ile, Atatürk tarafından bağışlanan bu çiftlikler, Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu’na dönüştürüldü. 1929 dünya krizinin ardından tarım ürünleri fiyatları hızla ve büyük oranda düşünce, Hükümet buğday fiyatlarında mevsimlik dalgalanmaları önlemek amacıyla Ziraat Bankası’na buğday alma görevi yükledi. 3 Temmuz 1932 gün ve 2056 sayılı Hükümetçe Ziraat Bankasına Mübayaa Ettirilecek Buğday Hakkında Kanun ile buğday üreticisinin tüccara karşı korunması amaçlandı. Ziraat Bankası 1932-1933 yıllarında özellikle Orta Anadolu’da alım merkezleri açtı ve buğday alımına gitti. Ancak depo yetersizliği nedeniyle önemli sorunlar yaşandı. Ziraat Bankası’nın olanakları bu görevlerin yerine getirilmesi açısından uygun olmayınca, 24.6.1938 gün ve 3491 sayılı Yasayla Toprak Mahsulleri Ofisi kuruldu.
İlk başta yalnızca buğday üreticisini desteklemek amacıyla kurulan Toprak Mahsulleri Ofisi, daha sonraki yıllarda arpa, çavdar, yulaf, mısır, patates, pirinç ve çeltik ve ayrıca fasulye, nohut, mercimek ve çeşitli yağlı tohumları da satın aldı. Osmanlı Devleti döneminde topraklarımızda su yapıları son derece sınırlıydı. Sulama çalışmalarının bir bölümünü vakıflar yerine getiriyordu. Konya Ovası’nda bir sulama çalışması vardı. Bazı bölgelerde de suyolları ve bentler yapılmıştı. Cumhuriyet yönetimi, çok sınırlı olanaklarının bir bölümünü sulamaya ayırdı. 1925 yılında Sular Fen Heyeti Müdürlüğü kuruldu. Ancak bu alana ağırlık verilemedi. 1929 yılında büyük bir kuraklık yaşandı ve Sular Umum Müdürlüğü oluşturuldu. Bu Umum Müdürlüğün çalışmaları sayesinde Cumhuriyet Dönemi’nin ilk barajı olan Çubuk 1 Barajı 1936 yılında işletmeye açıldı. 1938 yılında Bursa’da Gölbaşı Barajı, 1941 yılında Niğde’de Gebere Barajı, 1948 yılında Van’da Sihke Barajı, 1949 yılında Eskişehir’de Porsuk 1 barajları inşa edildi. Bu barajların tümünü devlet, devletçilik anlayışı çerçevesinde yaptı ve işletti. 1929 Dünya Buhranı’nın ardından ülkemizde tarım ürünleri fiyatlarında büyük düşüşler oldu ve köylü yoksullaştı. Devlet, bu yoksullaşma sürecinin yol açtığı sorunları aşabilmek amacıyla çeşitli projeler geliştirdi. Bunlardan biri, kooperatifçiliğin teşvik edilmesiydi. 1930’lu ve 1940’lı yıllarda küçük üreticiliği desteklemek amacıyla tarım satış kooperatifleri ve birlikleri oluşturuldu. Bu tarihlerde Türkiye’de köylülüğün kendiliğinden bağımsız üretici örgütlenmeleri gerçekleştirmesi mümkün değildi. Köylülüğün örgütlenmesinde de devletçilik belirleyici bir rol oynadı. Devletçilikle hem köylülüğün örgütlenmesi teşvik edildi ve yönlendirildi, hem de köylüye çeşitli destekler sağlandı.
Türkiye Cumhuriyet’in ilk yıllarında 1923-1929 dönemi ekonomik politikasına damgasını vuran İzmir İktisat Kongresinin (17 Şubat-4 Mart 1923) oy birliği ile almış olduğu kararlardan biri de 1925 yılında Öşür Vergisinin kaldırılmasıdır. (Öşür (Aşar): Ziraî mahsullerden Müslüman halktan alınan vergi, Bölgelere ve şartlara göre toplam tarımsal üretimin 1/5 ile 1/10’u oranında ayni ve nakdi olmak üzere iki şekilde tahsil edilen vergidir.) Öşür vergisi şüphesizi Devlet açısından önemli bir gelir kaynağı olmasına rağmen, köylünün üzerinde ise ağır bir yüktü. Dolayısı ile alınan bu karar neticesi şüphesiz köylülerin üretim aşamasında önemli bir katkısı olmuştur. İzmir İktisat kongresinde alınan bu önemli kararlar sonrasında, Türk köylüsü toprağını daha çok severek işlemeye başlaması ve elde ettiği ürün fazlalığı ile dışa olan bağımlılığından kurtuldu. İzmir İktisat Kongresinde alınan kararlar neticesinde birinci ve ikinci beş yıllık kalkınma planlarını devreye koyarak hızlı bir yükselişe geçti. Şüphesiz, yeterli olmasa bile Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında uygulanan tarımsal politikalar önemli aşamalar kaydetmiştir. Türk köylüsünün hızla eğitilmesi, bilgilendirilmesi için Türkiye’nin coğrafik şartlarına göre zirai çalışmalara hız verilmiştir.
Şüphesiz Köy Enstitülerinin kırsal kesimlerin üzerine önemli bir katkısı olmuştur. Ne yazık ki ikinci dünya savaşının esintileri ağırlaşınca Devlet yöneticilerinin yeterli öngörüye sahip olamamaları ve kısa temel çıkarlarının ağır basması neticesinde yanlış politikalar izlenerek, yanlış kararlar alınmasına neden oldu. Bu da gelişmekte olan köylünün yeniden durağan hale gelmesine neden oldu. ABD ile yapılan ikili anlaşmalar neticesinde gerek ticari alanda gerek ise eğitim alanında dışa bağımlı hale gelinmiştir. Bu da Türk köylüsünün giderek yoksullaşmasına ve elindeki varlıkları yok pahasına satarak başka alternatiflere yönelmek için göç etmesine sebep olmuştur…
Yararlanılan Kaynaklar:
- Köye Doğru – Prof. Dr. Reşit SÖNMEZ (1990)
- Köyün Gücü – Ferit Oğuz BAYIR (1971)
- Jeopolitik Dergisi – Yıldırım KOÇ (Ağustos 2007)
- İzmir İktisat Kongresi
- Köycülüğümüzün Temelleri – Suat HÜSNÜ; Tahsin TOLA; İsmail HAKKI (1935)
- Köy Kalkınması – Devlet Planlama Teşkilatı
- Köy Ve Kalkınma – Hasan Reşit TANKUT (196)
- Halkçılık Ve Köycülük – Nusret KEMÂL (1934)
- Köy Davamız Ve Köyün İç Yüzü – Mehmet Nuri ALPAY (1952)
- Köy Davası – Vahap OKAY (1962)
- Köyün Kitabı – A. Şükrü ALPTEKİN (1938)
ULUNAY GÖKTÜRK
Mart 2017
Ulunay Göktürk